امشب از آن شب های نادر در شبکه بی بی سی بود. سه تا فیلم مستند در مورد ایران پخش گردید که هر کدام از جهاتی اهمیت و ارزش دیدن دارند. ابتدا شبکه بی بی سی دو، قسمت دوم مستند سه قسمتی " ایران و غرب " را پخش کرد که  در عین زیبایی و آموزنده بودن، حاوی اطلاعات و تصاویری بود که دسترسی بدانها برای کمتر کسی میسر است و قاعدتا تلویزیون ایران هرگز اقدام به پخش آنها نمی کند. این قسمت اختصاص داشت به سال های پایان جنگ ایران و عراق تا سال های ابتدائی روی کار آمدن خاتمی.

با اینکه نکات قابل توجه زیادی در این فیلم وجود دارد که نیازمند واشکافی و تحلیل می باشد، شاید جالب ترین و آموختنی ترین قسمت فیلم مربوط به اقدامات و تلاش های رفسنجانی در بهبود رابطه با غرب و بویژه امریکا باشد. در این مستند بوضوح اراده و توجه رفسنجانی به این مسئله سرنوشت ساز به تصویر کشیده شده است. مخصوصا آنجا که با حسن نیت دو بار موجبات آزادی گروگان های غربی را، با جدیت زیاد وبه رغم تمایل حزب الله لبنان ،  فراهم می کند. اما تمام اقداماتش آنطور که این برنامه نشان می دهد عمدتا با بدقولی و عدم پایبندی امریکا در قبال وعده هایش و همچنین با اقدامات داخلی کسانی که احتمالا حاضر به بهبودی رابطه ایران با امریکا و غرب نبوده اند مواجه شده و به شکست می انجامد. شاید از آن به بعد باشد که این حالت بی اعتمادی به غرب بطور آشکارتری در لحن و بیان رفسنجانی پدیدار گشته است. البته همانطور که گفتم این مستند که قسمت سوم و آخر آن شنبه ی هفته ی بعد پخش خواهد شد دربردارنده ی نکات ظریف و دقیق بسیاری است که ارزش دیدن چند باره داشته و تحلیل و نقد گسترده تری را طلب می کند.

اما مستند بعدی که امشب از شبکه بی بی سی چهار درست بعد از اتمام فیلم ذکر شده ی قبلی پخش شد، عنوانش "ایران و بریتانیا" بود. فیلمی یک ساعته که تاریخ روابط این دو کشور را از اوایل قرن بیستم تا کنون را با پخش تصاویر و مصاحبه های بسیار حساب شده و سنجیده و منصفانه مورد بررسی قرار داده است. راوی و گزارشگر فیلم با اینکه خود انگلیسی است، با فارسی ای بسیاردقیق و زیبا حرف می زند و نگاه علاقمندانه و دوستدارانه اش نسبت به ایران از جای جای فیلم مشهود است. در قسمتی از این فیلم که او به سراغ زاهدی از وزیران خارجه دوره ی شاه وفرزند سرلشکر زاهدی- از عاملان اصلی کودتا علیه مصدق و جانشین بعد از او، می رود و در مورد دخالت رسمی امریکا و انگلیس در انجام کودتا از او سئوال می کند، وقتی زاهدی کل موضوع را منکر شده و از کودتا به عنوان رستاخیز و انقلاب مردم علیه مصدق یاد می کند، آشکارا با او به بحث پرداخته و مخالفت خود را ابراز میکند که موجب آشفتگی زاهدی نیز می شود.

فیلم به زیبایی روند تاریخی ایجاد بدبینی نسبت به دولت بریتانیا در ذهن و افکار مردم، شاه، و روشنفکران و سیاستمداران ایران را به تصویر می کشد. ساختار فیلم البته تکیه ی زیادی بر فضای خلق شده بوسیله ی رمان "دایی جان ناپلئون" پزشکزاد و سریال ساخته شده توسط تقوایی از آن رمان زیبا را دارد و در جای های مختلف برنامه هم ازسخنان و توضیحات پزشکزاد وتصاویر سریال دایی جان ناپلئون استفاده شده است. شاید چیزی که بیش از همه درخور توجه و ارج گزاری می باشد در این رابطه، عدم وجود نگاه جانبدارانه ی سیاسی در این دو مستند باشد. با اینکه موضوع اصلی و محوری این دو مستند مسائل سیاسی است اما واقعا به سختی بتوان گرایش ناعادلانه یا خصمانه ای نسبت به هر یک از طرف های درگیر پیدا کرد. که این نکته فضای مواجهه و تحلیل شخصی را بخوبی و بدون تحمیل هرگونه ذهنیتی برای بیننده فراهم می کند.

اما فیلم مستند سوم که در ساعت یازده شب و بلافاصله بعد از اتمام مستند قبلی در همان شبکه بی بی سی چهار پخش شد، به عکس مستند های قبلی، ساخته ی یک کارگردان ایرانی است به نام ناهید پرسون که مقیم سوئد می باشد و قبلا هم از او فیلم جنجال برانگیز و نه چندان هوشیارانه و منصفانه "یک مرد و چهار همسر" از تلویزیون انگلیس پخش شده است و اخیرا هم فیلمی با حضور و محوریت فرح پهلوی ساخته است.

 عنوان این فیلم مستند را شاید بشود به این شکل ترجمه کرد: "خودفروشی در پس حجاب". ظاهرا کارگردان به دلیل ساخت این فیلم یک بار بازداشت شده و مدت کوتاهی را نیز در زندان مسئولان ایرانی سپری کرده است. به اعتقاد من این فیلم می توانست یک فیلم اجتماعی خوب باشد اگر نفوذ و نگاه سیاه سیاسی سازنده در همه جای فیلم پراکنده نبود. وضعیت اسفناک زنان تنها و بی کس و اسیر اعتیاد و خودفروشی ناشی از قرارگرفتن در موقعیت های ویران کننده موجود در جامعه امروز ایران به خوبی و در حد قابل قبول دیده می شود در این فیلم، اما متاسفانه روایت موجود بر روی فیلم به شدت از عمق و درایت موجود در پرداخت فیلم کاسته و آن را به سوی تبدیل شدن به یک بیانیه ی سیاسی تند و یک جانبه علیه حکومت به پیش برده است. با اشارات مستقیمی که در گفتار فیلم وجود دارد گویی انحطاط فرهنگی ریشه دار و موجود در متن روابط و زندگی مردم به تمامی محصول عملکرد حکومت فعلی است و پیش از آن همه چیز در صلح و آرامش بوده است. حداقل برای بیننده غیر ایرانی که لزوما با تاریخ این سرزمین آشنایی ندارد، دیدن این فیلم براحتی می تواند القا گر برداشت های نادرست و یا لااقل غیرمنصفانه و نادقیق از مسائل موجود ایران باشد.